هنر

-        نقش انگیزه های فردی در تداوم فقر

-        نقش قدرت سیاسی در فقر

-        نقش روابط اجتماعی در فقر

-        فقر و ساختار جهانی

-        نزدیک شدن افراد فاسد به واسطه ی روابط و سر سپردگی به مراکز قدرت در طول تاریخ

-        وجود تفکرات تنش زا

-        وجود افراد غیر متعهد و غیر متخصص در سطوح مختلف

-        عدم توزیع درست بودجه بین بخشهای مختلف کشور

1- اسماعیل خلج و ویژگی های آثار او

اسماعیل خلج متولد سال 1315 در آستارا، درسالهای 1328 تا 1329 در کلاس های بازیگری عبدالحسین نوشین و صمد صباحی شرکت نمود. در سال های 1337 فیلم یکی بود یکی نبود را بازی کرد. از سال 1344-1338 کارمند بانک اصناف و از سال 1360-1344 کارمند وزارت فرهنگ و هنر بود.

نخستین نمایشنامه ی خلج با نام پاتوق در سال 1348 نوشته شد که نشان از تسلط او بر زبان گفتاری و رفتاری مردمان پایین شهر و شناخت او از جغرافیای نوشتاری اش دارد. برخی آثار او همچون نمایشنامه های حالت چطوره مش رحیم؟، گلدونه خانوم، جمعه کشی، قمر در عقرب و شبات در جشن هنر شیراز، فستیوال تئاتر نانسی و تئاتر ورشو روی صحنه رفتند. در نمایشنامه های او به ندرت شخصیتهای روشنفکر اجتماع دیده می شوند و عمدتاً شخصیتهای نمایشنامه های او شامل اقشار تهیدست شهری ماند سنگتراش،بنّا، حمّال و راننده و قهوه چی، واکسی و کفّاش دوره گرد در کنار طبقه ی متوسط نوخاسته شامل کارمند دون پایه، پاسبان، مأمور و همچنین لمپن ها و ولگردها، دزد و مست و پاانداز و روسپی ها می باشند.

واقعگرایی نگاه او به جهان تحت تأثیر ناتورالیسم قرن 19 اروپاست

ویژگی های نمایشنامه های اسماعیل خلج عبارتند از:

1- توجه به معیشت اقتصادی افراد

2- ارائه ی فضای احساسی

3- ارائه ی تجربه ای حکمت آمیز در قالب نکته ای حکمت آمیز

4- تمایز لحن و دستور زبان دیالوگ هر شخصیت منطبق بر شأن، مرتبه ی اجتماعی و روحی- روانی او

5- استفاده از تکیه کلام و تکرار عبارات

6- تقدیرگرایی و قربانی شرایط بودن کاراکترها

7- بیان عمق مفاهیم با آرایش زبانی و درون مایه ای ساده

نمایشنامه های او با توجه به اینکه در فضای قهوه خانه اتفاق می افتد به قهوه خانه ای شهرت یافته است. او در همه ی آثار خود به مکان قهوه خانه اکتفا ننموده است.

شخصیتهای نمایشنامه های او عمدتاً با بیرون ریختن درونیات خویش سعی در روان درمانی خود دارند شخصیتهایی که تنها دم از آرزوهای خود می زنند و برای رسیدن به آنها تکاپویی نمی کنندو در واقع راوی انسانهایی است که در روزمره گی خویش مرده اند.

اسماعیل خلج با تمرکز بر قشر فقیر جامعه که همیشه وجود دارند علاوه بر انتقال احساسات و اطّلاعات سعی در کشف معمای بدبختی این قشر دارد. دوران نویسندگی اسماعیل خلج از یک دهه قبل از انقلاب شروع شده و تا به اکنون ادامه دارد. او مسئله را پیش روی ما نمایش می دهد و ابراز عقیده و تصمیم گیری را بر عهده ی خود ما می گذارد.

2- نمایشنامه ها

1- جمعه کشی: بی کار شدن کشاورزها به خاطر فروش یا تغییر کاربری باغ ها و زمینهای کشاورزی- ضایع شدن حقوق کارگر توسط کارفرما

شخصیتها

1- قهوه چی    2- آقای همتی: صاحب کار، سرمایه دار 3-آقای احمدی: کشاورز بی کار شده       4-راننده    5- دوچرخه ساز         6- کت و شلواری

2- پاتوق: رقابت عشقی یک کاسب عاشق پیشه با یک لمپن یکه بزن بر سر ازدواج با یک روسپی – نگرش قشر پایین جامعه به مرد ایده آل و الگو

شخصیتها

1- حسن: پاانداز معتاد     2- عبّاس: کاسب عاشق پیشه    3- حسین آقا: لات یکه بزن محل       4- قبا ارخالقی: فروشنده ی دوره گرد عرق خور     5-قهوه چی

3- گلدونه خانوم:

وضعیت زنان طبقه ضعیف جامعه ی ایران در آن زمان

شخصیتها

1- احمد آقا: دامپروری که دامهایش را از دست داده و به شهر آمده و قهوه خانه زده

2- آقا رضا: توفال کوب بی کار      3- باقر آقا: پیاز فروش

4-

4- توی خودت باش

هذیان گویی های فلسفی بازیگر مست

شخصیتها

1- آقا باباخان: بازیگر تئاتر  2- آقا عباس  3- باباشیرعلی     4-خان یعقوب

5- حالت چطوره مش رحیم

کابوس های یک کارگر در مورد مرگ

شخصیتها

1- مش رحیم: کارگر    2- ابوالفضل: کارگر         3- سیّد:  کفتر فروش

6- داستان های ناتمام

شخصیتها

1- پیک و فال گیر: مادری که به خاطر فقر می خواهد بچه اش را سر راه بگذارد ولی عطوفت مادری مانع این کار می شود.

2- صاحب دکه، شاگرد دکه ای و معتاد: راننده ای که بر اثر تصادف و نداشتن پول دیه دار و ندارش را از دست داده و الان معتاد شده و کارش خواب است.

3- داستان دو زن که اولی دخترش از خانه فرار کرده و دوّمی پسرش به خاطر بدهکاری متواری شده

4- داستان مردی که در مترو دستفروشی می کند و زنش که در حال مرگ است دچار این توهم است که همسرش یک سرمایه دار و ملاک بزرگ است.

5- دیالوگ بین کودکان کار و پیر مردی که از سن کار کردنش گذشته و همچنان در حال کار کردن است.

مشخصات آثار ناتورالیستی

ظاهراً نامگذاری مکتب ناتورالیسم در 16 آوریل 1877 توسط گوستاوفلوبر، امیل زولا ادمون دو گنکور و گروه مِدان صورت گرفت و این عنوان که از زبان علم و فلسفه و نقد هنر گرفته شده بود وارد ادبیات شد.

از ویژگی های این سبک می توان به موارد زیر اشاره نمود.

1- سخن گفتن از زشتی ها و فجایع و فقر و بی عدالتی

2- به سخره گرفتن پیشداوری های ملی و خودستایی و جاه طلبی اجتماعی

3- انتقاد تلخ از مبانی جامعه

4- اختلاف عمیقی را که بین حقیقت و زندگی اجتماعی وجود دارد برملا می کند و موانعی را که در برابر رشد آزاد فرد قد علم می کند، نشان می دهد.

5- ناتورالیستها چیزهای ننگ آلود، مضحک و شوم آور و حقیر شدن عشق بر اثر سودجویی ها را به کرسی اتهام می نشانند.

6- در ناتورالیسم گویی هیچ چیز دیگری بجز پلیدی، پریشانی، بی عدالتی و ننگ وجود ندارد و تصمیم به برملا کردن همه ی واقعیتها به آنجا می کشد که فقط ابتذال روزمره تحلیل می شود.

7- وضع جسمانی بعنوان اصل پذیرفته شده است و وضع روحی را باید اثر و سایه ای از آن به شمار آورد یعنی تظاهرات روحی نتیجه ای از شرایط جسمی است.

8- به گفته ی زولا ناتورالیسم در ادبیات تشریح دقیق است و پذیرفتن و تصویر کردن آن چیزی است که وجود دارد.

9- نویسندگان ناتورالیست می کوشند در نقل مکالمه ی هر کسی، همان جملات و تعبیراتی را به کار برند که خود او استعمال می کند.

10- طبیعت گرایان کی گوشیده اند تا در صحنه های تئاتر به آسیب شناسی پدیده های انسانی بپردازند. از این روی است که شخصیتها ی نمایشنامه های طبیعت گرایانه بیشتر از نمونه های بیمار، آسیب دیده و قربانی برگزیده شده اند و گدایان، روسپیان، دزدان، بیماران تنانی و روانی، رانده شدگان و درماندگان از شخصیتهای متداول نمایشنامه های ناتورالیستی به شمار رفته اند و به همین ترتیب، نوانخانه ها، روسپی خانه ها، قهوه خانه ها، حلبی آبادها و تیمارستانها گزیده ای از مکانهای این سبک از نمایشنامه ها تلقی شده اند.

با توجه به موارد ذکر شده و با توجه به اینکه نمایشنامه های اسماعیل خلج حالتی گزارش گونه از وضعیت موجود در طبقات پایین جامعه می باشد می توان متون وی را جزء متون ناتورالیستی به شمار آورد.

4- تعریف فقر

فقیر اصطلاحاً به افراد، خانواده ها، گروه های جمعیتی که با فقدان منابع برای کسب انواع رژیم غذایی مشارکت در فعالیتهای اجتماعی و شرایط و امکانات معمول زندگی مواجه باشند گفته می شود.

تعریف فقر از جامعه ای به جامعه ی دیگر متفاوت است و لیکن می توان گفت فقیر با تمام عواملی که آزادی انتخاب انسان را در مقابل خواستهای معقول او محدود می کند و امنیت انسانی او را به چالش می کشد اشاره دارد.

پدیده هایی چون بی کاری، درآمد کم، بی سوادی، کم سوادی، نبود امکانات بهداشتی، عدم دسترسی به سازمان ها و مراکز مهم تصمیم گیری، نبود فضاهای آموزشی و تفریحی و ورزشی،     نبود فضای شفاف سیاسی و اطلاعاتی، نبود آزادی بیان، محدودیت مطبوعات و رسانه ها، ضعف دستگاه قضایی، دور داشتن انسانها از فضای رقابتی و شفافیت اطلاعاتی و... همه از مسائلی هستند که با تعریف فقر به شدت در ارتباطند    

فقر درآمدی: کسی که با داشتن کار از تأمین مخارج زندگی ناتوان باشد فقیر درآمدی  محسوب می شود و سیاستهای کوتاه مدت حمایتی در چنین مواردی لازم است که در نمایشنامه های آقای اسماعیل خلج شاملل قهوه خانه چی، راننده، دوچرخه ساز، کارگرکوره پزی، دستفروش و پیک می باشد

فقر قابلیتی: کسی که ناتوان از خروج از وضعیت فقر است و سیاستهای بلند مدت و تمرکز بر توامند سازی  برای مقابله با این گونه فقر احتیاج است.

این افراد در نمایشنامه های آقای خلج شامل معتاد و عرق خور آواره، لمپن، روسپی، پا انداز و کارتن خواب می باشد.

            موردی: که گریبان افراد قلیلی در جوامع ثروتمند می شود.

فقر

           عمومی: که همه ی افراد جامعه به جز افراد معدودی به آن دچار هستند.

حال برای اینکه ببینیم نمایشنامه های آقای خلج در هر زمانی چه نوع فقری را نشان می دهد نمودار رشد اقتصادی ایران را از سال 1339 تا سال 1393 بر اساس آمار منتشر شده در سایت خبرگزاری مجلس شورای اسلامی Icana بررسی می نماییم.

طبق این آمار نرخ رشد اقتصادی از سال 1339 تا سال 1356 بین 5 تا 17 درصد در نوسان بوده است این نرخ در سال 1362 تا 1367 به ترتیب 4/14، 29/10، 19/4، 34/9- و در سال 1367 به 14- درصد و تورم 29 درصد می رسد. در زمان مرحوم آقای رفسنجانی از سال 1368 نرخ رشد اقتصادی به ترتیب

سال 68! 2/6 درصد

سال 69 ! 6/19 درصد

سال 70 ! 13 درصد

سال 72 ! 57/1- درصد

سال 73 ! کمتر از صفر

سال 74 ! وارد فاز مثبت می شود

در سال 1376 و با آغاز ریاست جمهوری آقای خاتمی نرخ رشد اقتصادی 38/3 درصد بوده است این مقدار در سال 1378 به 93/1 و در بین سالهای 1384-1379 بین 5 تا 7 درصد نوسان داشته است. در سال 1384 آقای خاتمی با نرخ 08/5 درصد دولت را به آقای احمدی نژاد تحویل می دهد.

آقای احمدی نژاد نرخ میانگین رشد اقتصادی را بین سالهای 84 تا 88 ، 4 درصد اعلام می کند او این نرخ را برای سال های 89-88-87 اعلام نمی کند و می گوید لازم نیست مردم از این آمار اطلاعی داشته باشند ولی بعداً به دنبال اعلام آمار جهانی 5/4، 3 و 6 درصد اعلام می کند.

در سال 1390 هدفمندی یارانه ها اتفاق می افتد و به ترتیب نرخ رشد اقتصادی در سال های 91 تا 93 به قرار زیر بوده است.

1391 ! 5/8- درصد

1392 ! 9/1- درصد

1393 ! 3 درصد

آمار نرخ تورم بین سال های 1327 تا 1392 به صورت زیر بوده است.

آمار نرخ تورم

1327! 11/1درصد

1337! 1 درصد

1347 ! 5/1 درصد

1357 ! 10 درصد

1367 ! 9/28 درصد

1377 ! 18/1درصد

1387 ! 10/8درصد

1392! 21/5درصد

با توجه به آمار فوق الذکر می توان گفت فقر نمود یافته در نمایشنامه های اسماعیل خلج در نمایشنامه های قبل از انقلابش گرایش به فقر موردی و در نمایشنامه های داستانی های ناتمام در سال 1392 به فقر عمومی گرایش دارد.

5- علل فقر در ایران و مصداق های آن در نمایشنامه های اسماعیل خلج

1- نقش ریسک در تداوم فقر در ایران

زندگی در روستا، همواره با ریسک و خطر همراه بوده است، شرایط جغرافیایی ایران باعث شده است که درصد بالایی از محصولات کشاورزی به صورت دیم کاشته شود که این نوع از کاشتها همواره در معرض خطرات خشکسالی بوده است. برخی از مناطق کشور نیز فصول مشخصی ندارند و احتمال سرما زدگی برخی از محصولات همواره وجود دارد.

با توجه به این ریسک مردم فقیر روستاها سعی در تنوع درآمد دارند و علاوه بر کشاورزی و دامپروی یک حرفه ی دیگر مانند بنایی، جوشکاری و نقاشی ساختمان نیر می آموزند و در صورت بروز خشکسالی و یا سرمازدگی به صورت موقت به شهرها مهاجرت می کنند و بعضاً کسانی که تحمل این وضع را ندارند به صورت دائمی مهاجرت می کنند.

نمونه ی این افراد احمد آقا در گلدونه خانوم، دامپروری که به خاطر از دست دادن دامهایش به تهران آمده است و قهوه خانه زده است.

2- نقش انگیزه های فردی در تداوم فقر

در مناطق فقیر نشین بسیار مشاهده می شود که برخی با استفاده از حداقل شرایط، می توانند خود را از فقر نجات دهند. انگیزه ی فرار از دام فقر را باید عامل مهمی در این مورد دانست. امیال، آرزوها و انگیزه های افراد نقش مهمی در وضعیت حال و آینده ی او دارند.

امّا متأسفانه اکثر فقرا توانسته اند یک سازگاری و تطابق با فقر خود ایجاد کنند و به آن عادت نموده اند به خصوص زمانی که نهادهای حکومتی به تشویق فقر بپردازند. بنابراین فقدان امید و آرزو و انگیزه برای گریز از فقر و همچنین فقدان تلاش و کوشش عامل مهمی در ماندگاری فقر است. البته این گریز از فقر باید بوسیله اشتغال در شغل مورد علاقه صورت پذیرد تا رضایت روحی و روانی و رشد فرهنگی را ایجاد نماید.

مثل قهوه چی، راننده، کت و شلواری، دوچرخه ساز در جمعه کشی

مش رحیم، ابوالفضل و سیّد در حالت چطوره مش رحیم

پا انداز و قبا ارخالقی در پاتوق

باقر آقا و آقا رضا در گلدونه خانوم

3- نقش قدرت سیاسی در فقر

قدرت سیاسی نقش مهمی در توزیع ثروت و درآمد در جامعه دارد. برای تشریح این مسئله به اقدامات دولت در دهه ی 40 اشاره می کنیم. در دهه ی 40 دولت با اصلاحات اراضی و اتخاذ استراتژی جایگزینی واردات، پایگاه طبقاتی نظام را تغییر داد. بدین ترتیب که به نفع دو طبقه ی اجتماعی و به ضرر دو طبقه ی دیگر وارد عمل شد، با انجام مراحل مختلف اصلاحات ارضی دهقانان، صاحب زمین زراعی شوند و بدین ترتیب کشور شاهد توزیع زمین کشاورزی بود.

از سوی دیگر با اتخاذ سیاست جایگزینی واردات، دولت به نفع طبقه ی جدید صاحبان صنایع و به زیان بازارایان سنّتی که در تهران و شهرهای بزرگ به واردات کالاهای مصرفی مورد نیاز عموم اقدام می کردند عمل کرد. این پدیده نمونه ای از نقش قدرت سیاسی در توزیع ثروت در جامعه است.

از نمونه های قدرت سیاسی می توان از آقای احمدی در نمایشنامه ی جمعه کشی نام برد که در پی گسترش شهرنشینی و فروش باغ ها و زمینها بوسیله صاحبان آنها بی کار شده و برای کار به شهر آمده است و یا اکثر شخصیتهای داستان های ناتمام که به خاطر شرایط تحریم دچار مشکلات مختلف شده اند.

4- نقش روابط اجتماعی در فقر

در گذشته سلسله مراتب به شکل خان، سالار، رئیس قبیله، غلامان و آزادشدگان نقش مهمی در وضعیت اقتصادی فرد داشت و این مسئله در شکل مدرن خودش به صورت روابط کارگر و کارفرما می تواند برقرار شود که کارگر فقط یک ابزار کار است و دستمزد او در حد زنده ماندن اوست تا بتواند کار کند، بدون اینکه امکان پس انداز برای او مقدور باشد و بتواند فقر خود را کاهش بدهد.

مثل رابطه ی آقای همتی یا قهوه چی در جمعه کشی

5- فقر و ساختار جهانی

کشورهای استعمارگر با کشاندن کشورها به جنگهای فرسایشی و رقابتهای تسلیحاتی سعی در کاهش رشد اقتصادی کشورها در جهت حفظ سلسله مراتب قدرت جهانی خود دارند.

6- نزدیک شدن افراد فاسد به واسطه ی روابط و سر سپردگی به مراکز قدرت در طول تاریخ

7- وجود تفکرات تنش زا

8- وجود افراد غیر متعهد و غیر متخصص در سطوح مختلف

9- عدم توزیع درست بودجه بین بخشهای مختلف کشور